ProPublica ukax mä yatiyäw tamawa, jan qullqituqit irnaqañ muniri, ch’amap jan wali lurawinakat yatxatañataki. Nayraqatax jach’a sarnaqäwinakas katuqañatakix qillqt’asipxam.
Jiwasax wali yatiyasktanwa. ¿Kuna yatiyawinakas utji kunjams jan uñt’at yänakax lista de exención arancelaria ukar mantawayi? Robert Faturechi Señal ukan irnaqiriruw jawst’apxasma aka jakhuru 213-271-7217.
Donald Trump irpirix aka phaxs qalltanx machaq tarifas ukanakar barrer uñt’ayäna, Casa Blanca ukax mä lista uñt’ayi, 1.000 jila yänak uñt’ayi, ukax impuestos ukanakat qhispiyatäniwa.
Uka listan utjki uka materialat maynïrejj tereftalato de polietileno satawa, ukajj resina PET sasin uñtʼatawa, ukajj termoplástico satawa, ukajj plástico botellanak lurañatakiw apnaqasi.
Kunatsa empresax sancionanakat qhispiyatäna ukax janiw qhanakiti, ukat industria ukan irnaqirinakas janiw yatipkiti kunas sancionanak utjayawayi.
Ukampis jupan ajllitapax mä atipt’awiwa Coca-Cola embotellador Reyes Holdings ukataki, EE.UU. markanx jach’a empresa privada ukanakat maynïriwa, pä jilanakankiwa, jupanakax millones de dólares ukjaw republicanos ukanakar churapxi. Jichhakiw empresax mä firma de lobby ukaruw contratawayi, ukax administración Trump ukampiw wali sum chikt’ata, tarifas ukanakap arxatañataki, registros ukanakax uñacht’ayiwa.
Janiw qhanakiti, empresan lobby ukax mä rol uñacht’ayawayiti janicha uka renuncia mayiwinxa. Reyes Holdings ukat lobbyistas ukanakax janiw jank’ak ProPublica ukan jiskt’awinakaparux jaysapkänti. Casa Blanca ukax janiw arskänti, ukampis yaqhip industria ukar arxatirinakax administración ukax renuncia mayiwix janiw sasaw sapxi.
Uka listan resinas ukanakan jan qhanañchat uñstatapax kunjams opaco ukhamawa, Estados Unidos markan gobiernopan arancelanak uñt’ayañ amtapax uñacht’ayi. Jach’a interesados ukanakax ch’amakan qhiparapxi kunats yaqhip yänakax tarifas ukarjam phuqhapxi ukatx yaqhipanakax janiw ukhamäkiti. Tasas arancelarias ukan mayjt’awinakapatx janiw qhan qhanañchäwix utjkiti. Administración ukan irpirinakapax tarifas ukanakat jan walt’ayat yatiyawinak churapxi jan ukax kuna jiskt’awinakarus jaysañx janiw munapkiti.
Uka lurawix jan qhananchatätapax alxañ tuqit yatxatirinakaruw llakisiyawayi, empresas políticamente conectadas ukanakax jist’antat punku qhipäxan impuesto ukanakat qhispiyasiñanak jikxatapxaspa.
“Corrupción ukhamäspawa, ukampis incompetencia ukhamarakispawa”, sasaw política arancelaria ukan irnaqir lobbyistax resina PET ukan tarifas ukar mantañapatak arsuwayi. “Chiqpachansa, wali jankʼakiw lurasïna, janiw yatkti khitis Casa Blanca ukar sarapkäna uka listat taqinimp parltʼañataki”.
Nayrïr administración Trump ukanx mä proceso formal ukaw utjäna, exempciones arancelarias ukanakar thaqhañataki. Empresanakax patak waranq solicitud ukanakaw uñt’ayapxäna, jupanakan yänakapax tarifas ukanakat qhispiyatäñapawa sasaw arsupxäna. Uka mayiwinakax taqiniruw uñt’ayasiwayi, ukhamat mecánicas del proceso de fijación de tarifas ukax juk’amp sum uñakipatañapataki. Aka qhananchawix académicos ukanakarux qhipharux waranq waranq solicitudes ukanakat uñakipañapatakiw jaytawayi, ukatx donantes políticos republicanos ukanakax juk’ampiw exempciones ukanakax katuqapxi sasaw amtapxi.
Trumpan payïr marapanxa, jichhakamax janiw mä proceso formal ukax utjkiti alivio arancelario mayiñatakiki. Industria irpirinakax lobbyistas ukanakax jist’antat punku qhipäxan irnaqapxi. Junta editorial de Wall Street Journal ukax pasïr simananx “opacidad del proceso” ukax “Washington pantano ukan mä samka” ukar uñtasitaw sasaw sutinchawayi.
Orden ejecutiva ukax formalmente uñt’ayi Trump machaq tarifas ukanakax niya taqpach markanakaruw 10% arancel base ukar uñt’ayañapa, exempciones ukanakax jach’a uñt’ayatawa sectores farmacéuticos, semiconductores, forestal, cobre, minerales críticos ukat energía ukanakan productos ukhama. Ukampi chiktʼat mä listajja, kuna yänakas jan pagatäñapäkäna ukanak qhanañchi.
Ukampirus ProPublica ukan lista uñakipt’asax walja yänakax janiw uka jach’a jamuqanakarux mantapkiti jan ukax janiw kunas mantapkiti, ukampirus yaqhip yänakax uka jamuqanakar mantañax janiw qhispiyatäkiti.
Amuyt’añataki, Casa Blanca ukan lista de exempción ukax jilpach kasta asbesto ukanakaruw uñt’ayi, ukax janiw taqpachanx mineral crítico ukham uñjatäkiti ukatx janiw kuna categorías de exempción ukarux jaqukipaskaspas ukhamäkiti. Uka mineral carcinógeno ukax seguridad nacional ukat economía estadounidense ukatakix janiw wakiskirïkiti sasaw amuyasi ukampis cloro lurañatakix wali apnaqatawa, ukampis Agencia de Protección Ambiental de la administración Biden ukax uka material ukx pasïr maraw anqax markar apaniñatak jark’awayi. Administración Trump ukax mä qawqha jark’awinak Biden pachan qhipharux kutt’ayaspawa sasaw qhanancht’awayi.
Consejo Americano de Química ukan arxatiripax, mä industria ukan tamax nayrax uka jark’äwirux janiw sasaw arsuwayapxi, kunatix industria de cloro ukarux jan walt’ayaspawa, uka tamax janiw asbesto ukarux tarifas ukanakat qhispiyatäñapatak lobby lurapkiti, ukat janiw kunats ukar mantañapatak ch’amanchapkiti sasaw arsuwayi. (Pä jach’a empresas de cloro ukanakax janiw formularios de divulgación ukanx tarifas ukanakat lobby lurapxatapat uñacht’ayapkiti).
Yaqha yänakax lista ukanx janiw qhispiyatäkiti ukampis juk’amp jan walt’ayiriwa, coral, conchas ukat jipi ch’akhanaka (jipis ukan chiqanakapax uywanakar manq’añanak yapxatañatakiw apnaqasispa).
Ukhamaraki resina PET ukaxa janiwa kuna categorías de exempción ukanakarusa jaqukipkiti. Yatxatirinakax sapxiwa, gobiernox mä producto energético ukham uñjpachäna kunatix ingredientes ukanakax petroleo ukan apsutawa. Ukampis yaqha yänakax pachpa jisk’a kamachinak phuqhapki ukanakax janiw ukankiti.
”Taqi jaqinakjamaw muspharapxta”, sasaw Ralph Wasami, director ejecutivo de la Asociación de Resinas PET, industria PET ukan alxañ tamapa, jupax saraki. Jupax resina ukax janiw categoría de exención ukarux jaqukipkiti, jan ukax uka yänakatakix envases ukanakax uñt’ayatarakiwa sasaw arsuwayi.
Registros ukanakax uñacht’ayiwa, pusi phaxsinx pasïr marax niyaw Trump jupax chhijllawin atipt’awayi, Coca-Cola embotellador Reyes Holdings jupax Ballard Partners ukarux contratawayi, tarifas ukanakat lobby lurañataki. Jichha marax nayrïr trimestre ukanx niya Trumpan inauguración ukan pachaparuw registros ukanakax uñacht’ayi, Ballard jupax Departamento de Comercio ukarux arancel ukanakatak lobby lurañ qalltawayi, ukax política comercial ukar uñt’ayi.
Firma ukax mä sarañ chiqaruw tukuwayi, empresanakatakix administración Trump ukamp irnaqañ thaqhapxi. Ukax Trump jupan empresapatakiw lobby lurawayi, Organización Trump ukataki, ukat irnaqirinakapanx administración ukan jach’a irpirinakapaw utji, fiscal general Pam Bondi ukat Jefe de Estado Mayor Susie Wiles ukanaka. Firma ukan utt’ayiripaxa, Brian Ballard, jupax Trumpan qullqi apthapiñ yatiriwa, juparux Politico jupax “Trump Washington markanx juk’amp ch’amanchataw lobbyista” sasaw sutinchawayi. Jupax pä lobbyistas ukanakat maynïriwa, jupanakax Reyes Holdings ukan tarifas ukanakatak lobby lurapxäna, registros federales de divulgación ukarjama.
Chris ukat Jude Reyes, Reyes Holdings ukan qhipäxankir millonario jilanakapax política ukampix wali sum apasipxarakiwa. Campaña qullqi tuqit yatiyawi qillqatanakax uñacht’ayiwa, yaqhip candidatos demócratas ukanakar qullqi churapkchisa, jilpachax política tuqit yanapt’awinakapax republicanonakaruw sarawayi. Trump nayrïr atipt’äwip qhipatxa, Chris Reyes jupax Mar-a-Lago markaruw jawillt’ata, Trump jupamp chika jikisiñataki.
PET resina exempción ukax janiw Reyes Holdings ukatakix mä bendición ukhamakiti, jan ukasti yaqha empresanakatakix mä bendición ukhamawa, jupanakax botellas lurañatakix resina alasipxi, ukhamarak empresas de bebidas ukanak apnaqapki ukanakataki. Jichha mara qalltanx Coca-Cola ukan CEO-pax empresax juk’amp plástico botellanakaruw mayjt’ani sasaw arsuwayi, machaq tarifas aluminio ukar uñtasita. Uka amtax jan walt’ayaspawa, machaq tarifanakax termoplásticos ukanakar jan walt’ayarakispawa. Yatiyawinak registros ukanakax uñacht’ayiwa empresax Congreso ukarux arancel ukanakat lobby lurarakitaynawa aka marana, ukampis documentos ukanakax janiw qhanañchkiti kawkir políticas ukanakas utji, ukat empresax janiw ProPublica ukan jiskt’awinakaparux jayskänti. (Coca-Cola ukax Trump ukar puriñ yant’awayi, niya 250.000 dólares ukjaw inauguración ukar churawayi, ukatx CEO ukax Trump ukarux mä botella personalizada Diet Coke, gaseosas ukar churawayi.)
Yaqha sector ukaxa wali suma lurawayi aka qhipa tarifas ukanakata alivio tuqita, ukaxa yapu lurañawa, ukaxa walja plaguicidas ukhamaraki ingredientes abonos ukanakampiwa.
Federación Americana de Oficinas de Granjas, mä tamax yapuchäw tuqit lobbying ukankirinakax jichhakiw mä uñakipäw sitio web ukan uñt’ayapxäna, ukax mä chikat exempciones ukanakat jach’añchasa, ukat césped ukat potasia ukanakat qhispiyasiñanak “mä ch’ama ch’amanchawiw organizaciones agrícolas ukanakan Federación Americana de Oficinas de Granjas ukanakar uñtasita” ukat “mä testimonio ukaw yapuchirinakan ukhamarak rancheros ukanakan arup tantacht’asiwipax wali askiwa”.
Walja yaqha yänakax anqax markat apanit yänakax janiw kuna jan walt’awinakarus mantapkiti, jan ukasti jach’a uñt’ayatax janiw impuesto ukat qhispiyat yänakarux jaqukipapxchispa.
Mä uñacht’awix sucralosa artificial misk’impi luratawa. Ukan uñstatapax empresanakatakix wali askiwa, jupanakax uka yänak manq’añanakan ukhamarak umañanakan apnaqapxi. Ukampis sucralosa sat qullax awisax qullanakan apnaqatarakiwa, ukhamat jukʼamp suma manqʼañapataki. Casa Blanca ukax drogas ukar jan mantañapatak iyaw sataynati jan ukax yaqha tuqit iyaw sataynati, ukax janiw qhanakiti.
Jach’a categorías ukanakax exempciones ukanakaw katuqapxi, nayraqatax industrias ukanakawa, Estados Unidos markan gobiernopax jutïr pachan tarifas ukanakat yatxataskäna, jupanakan autoridadaparjamax arancel ukanakax seguridad nacional ukar arxatañatak uñstayañataki.
Jichhak liyt’apkta uka sarnaqäwix jiwasan ullart’irinakasan luratawa. Jiwasax suyt’tanwa ProPublica ukar yanapt’añamatak ch’amanchañapataki ukhamat periodismo investigativo ukax ch’amap uñacht’ayi, chiqawj uñacht’ayi, ukat chiqpach mayjt’awinak irpki ukanak luraskakiñataki.
ProPublica ukax mä sala de noticias sin fines de lucro ukawa, ukax periodismo jan partidos ukar uñt’atawa, chiqaw sañ muni, ukax ch’amaparuw cuenta churaraki. Jiwasax 2008 maranw yatxatäw yatiyawinak jan walt’ayatapat utt’ayasipxta. Jiwasax 15 marat jilaw injusticia, corrupción ukat jan wali ch’ama apnaqañ uñacht’ayawaytanxa — irnaqawix k’achat k’achawa, jila qullqiwa, ukat nayrat sipans democraciasatakix juk’amp wakiskiriwa. Paqallq kutiw Premio Pulitzer ukan atipt’ata, reformas ukarux gobiernos estatales ukat locales, corporaciones, instituciones ukat juk’ampinakanw irnaqapxta, ukampirus interés público ukax yatiyawinakanx chika taypinkiwa.
Uka estacanakajj nayrat sipansa jukʼamp jachʼawa. Gobiernon ética ukat reproductiva salud ukat crisis climática ukat juk’ampirus, ProPublica ukax nayrïr chiqankiwa, kunatix sarnaqäwinakax juk’amp wakiskiriwa. Juman qollqe churatamajja, khitinakatï apnaqapki ukanakar juchañchañatakiw yanaptʼistani, ukat cheqa yatichäwinak jan jakʼachasiñatakiw yanaptʼistani.
Markpachan 80.000 jila yanapirinakamp chikt’asim, periodismo investigativo ukar ch’amanchañataki, ukhamat yatiyañapataki, ch’amanchañapataki, ukat wiñayatak ch’amanchañapataki. Aka irnaqawix lurasiñapatakix yuspajarapxsmawa.
Correo electrónico jan ukax canal seguro tuqiw jawst’apxita, gobierno federal ukat Trumpan negociopat yatiyawinak churañataki.
ProPublica ukax Donald Trump jupan payïr apnaqawipanx kunayman tuqinakatw juk’amp uñjañax wakisi. Akax mä qawqha jan walt’awinak yatiyirinakasax uñakipapxani — ukat kunjams jupanakar jan kuna usun puriñax wakisispa.
Jiwasan yatiyirinakan equipopat juk’amp yatxatapxañäni. Yatiyäwinakax jilxattaskipanx kunayman tuqinakatw uñt’ayasipkakiñäni.
Nayax k’umaräñ tuqit ukhamarak pachamama tuqit jan walt’äwinakat ukhamarak ukanak apnaqir agencianakatw uñakipt’ta, Agencia de Protección Ambiental uksa tuqitw uñakipt’ta.
Nayax justicia ukat estado de derecho ukanakat yatxatañ munta, Departamento de Justicia, Estados Unidos markan abogadonakapa ukat tribunales ukanakat yatxatañ munta.
Nayax utanaka ukat transporte ukanakatw arsu, empresanakax uka sectores ukan irnaqapki ukat reguladores ukanakax uñjapxi.
Janitï mä ewjjtʼa jan ukajj mä sarnaqäwi utjktam ukhajja, yanaptʼa munaskakiñäniwa. Jiwasan Red Federal de Recursos de Trabajadores ukan chikancht’asiñatakiwa qillqt’asiñama, kuna pachas jiwasampi aruskipt’añataki.
Yatxatirinakax ProPublica ukan código ukar uñakipapxataynawa, sistema ukanx walja jan walt’awinak jikxatapxatayna, ukax qhanancht’iwa kunjams administración Trump ukax inteligencia artificial ukarux servicios críticos ukar cuotas ukar dirigiñapatak jaytawayi.
CNN ukan grabacionanakax uñacht’ayiwa, Departamento de Efectividad del Gobierno ukan mä irnaqirix janiw qullañ tuqit experiencianikiti, AI ukampiw kawkir contratos VA ukanakas chhaqtayañapa uk yatiñataki. Mä yatxattʼat jaqix akham sänwa: “AI sat herramientax qʼal jan wali herramientapunïnwa” sasa.
Thomas Fugate, mä marakiw universidadat mistuwayxi, janiw seguridad nacional ukan experiencianïkänti, Departamento de Seguridad Nacional ukan irnaqiriw gobiernon jach’a centro ukar uñjäna, extremismo violento ukar saykatañataki.
Jilïr irpirin kunayman ch’amanchawinakar ataques ukanakax gobiernon wali yatxatat irnaqirinakapan carreranakaparux jan walt’ayawayiwa — yaqhip irnaqäwinakax chhaqhatapax janiw chiqak kuna DEI ukan amtanakapampix uñt’ayaskänti.
Departamento de Seguridad Nacional ukan qillqatanakaparjamaxa, Estados Unidos markanxa, 238 jaqunukut jaqinakatxa chikat jilaw Estados Unidos markanxa jan juchanïpkänti, ukat inmigración tuqit kamachinak pʼakintapxatapakiw funcionarionakax yatipxäna.
Micah Rosenberg, ProPublica ukat yaqhanakampi; Perla Treviso, ProPublica ukat The Texas Tribune ukanakan irnaqiri; Melissa Sánchez ukat Gabriel Sandoval jupanakax ProPublica ukan irnaqapxi; Ronna Riskes, Alianza Rebeldes ukan yatxatäwinakapa; Adrian Gonzalez, Falsas Noticias ukan thaqhirinaka, 30 uru achuqa phaxsit 2025 marana, 5:00 AM CST
Kunjamakitix Casa Blanca ukax personal ukhamarak qullqinak operaciones contraterrorismo ukanakat walja jaqinakar jaqunukuñar mayjt’ayawayi, estados ukanakax ch’am tukupxäna contraterrorismo ukar ch’amanchawinak jan chhaqhañapataki, kunatix Washington markax nayrax yanapt’awayi. Ukham lurasajj mä jukʼat jukʼat jakʼachasiñaw utjäna, ukat walja cheqanakaruw jan jarkʼaqatäjjäna.
Thomas Fugate, mä marakiw universidadat mistuwayxi, janiw seguridad nacional ukan experiencianïkänti, Departamento de Seguridad Nacional ukan irnaqiriw gobiernon jach’a centro ukar uñjäna, extremismo violento ukar saykatañataki.
CNN ukan grabacionanakax uñacht’ayiwa, Departamento de Efectividad del Gobierno ukan mä irnaqirix janiw qullañ tuqit experiencianikiti, AI ukampiw kawkir contratos VA ukanakas chhaqtayañapa uk yatiñataki. Mä yatxattʼat jaqix akham sänwa: “AI sat herramientax qʼal jan wali herramientapunïnwa” sasa.
Escándalos, yatxatäwinaka ukat saparst’atäñax wawanakar mutuyañatak apnaqatäkchisa, Richard L. Bean jupax sutipamp uñt’at centro de detención juvenil ukan directorapawa.
Paige Pfleger, WPLN/Nashville Radio Pública, ukat Mariam Elba, ProPublica, 7 uru chinuqa phaxsit 2025 maran 5:00 alwa pacharuw ET
Ukax akham sañ muni: Jun-09-2025