¿Ingeniería genética ukax castañas estadounidenses ukanakar kutt’ayaspati?

Janïr usunakax niya 3.000 millones jan ukax juk’amp usunak chhaqtayañkamax aka quqax mä industrializado América uñstayañ yanapt’awayi. Chhaqhat jachʼañchäwip wasitat utjañapatakixa, inas naturaleza ukar katuqañasa ukat askichañasa wakischispa.
Mä juk’a pachax 1989 maranx Herbert Darling jupax mä jawsataw katuqatayna: Mä chachax Nueva York uksan inti jalant tuqin Zor Valle uksan Darling ukan uraqipan mä jach’a castaña americana quqamp jikista sasaw säna. Darling chachajja, nayrajj castañanakajj uka cheqan wali wakiskir qoqanakat maynïrïnwa, uk sum yatïna. Ukatxa, mä jiwayir hongox patak mara chikatani jilaw uka kasta animalar niyaw tukjatayna, uksa yatirakïnwa. Kunapachatï chachax mä jakkir castaña uñjatapat yatiykäna uk istʼäna ukhajja, castaña troncopajj pä kayunirakïnwa ukat phisqa pisoni edificioruw purirakïna, ukat pächasjjänwa. Darling jilatajj akham sänwa: “Janiw yatkti, kunatï ukajj uk yatitapjja janiw yatkti” sasa.
Darling chachajj uka qoqa jikjjatäna ukhajja, mä cuento uñtʼat jaqeru uñchʼukiskaspas ukhamänwa. Jupajj akham sänwa: “Mä especímen lurañajj wali cheqapuni ukat jan pantjasirïnwa, wali sumapunïnwa” sasa. Ukampis Darling chachajj uka qoqajj jiwañampïskatapwa uñjarakïna. 1900 mara qalltatpachaw uka pachpa usump jan walt’ayat uñjasiwayi, uka usux 3.000 millones jan ukax juk’ampiruw ukham usunakat jiwata sasaw yatiyapxi. Akax jaqinakan nayrïr usupawa, ukax jilpachax quqanakaruw t’unji, jichha pachanakanxa. Darling jupax akham amuyäna, uka quqar jan qhispiyañjamäkani ukhaxa, jathanakaps qhispiyaspawa. Mä jan walt’awikiw utji: quqax janiw kuns luraskiti kunatix janiw yaqha castaña quqanakax jak’an utjkiti, ukax polinización luraspawa.
Darling jupax ingeniero ukhamawa, jupax ingeniero ukan lurawinakapamp jan walt’awinak askichañatakiw apnaqi. Qhipa junio phaxsinxa, kunapachatix ch’uxña ch’uxña ch’uxña panqaranakaw quqan ch’uxña ch’uxña ch’akhanakapan ch’iqiyatäna, Darling jupax munición de disparo ukarux disparo polvo ukamp phuqhantatayna, ukax yaqha castaña quqan chacha panqaranakapat apsutänwa, ukax yatiqataynawa, ukatx alay tuqiruw autopamp sarawayxatayna. Mä hora chikataniw pasäna. Jupax alquilat helicóptero ukanx quqaruw ch’axwantäna. (Jupax mä suma construcción empresa apnaqi, ukax extravagancia ukx qullqi churaspawa.) Uka ch’amanchawix janiw phuqhaskänti. Qhepa marajja, Darling jilatajj wasitatwa yantʼäna. Jichha kutix yuqapampix andamio qullu patat castañas ukar ayxatapxäna ukat pä semanat jilaw 80 pies alturani mä plataforma lurapxäna. Munat masijax canopy ukar makhatasinx yaqha castaña quqaruw gusano ukham panqaranakampi panqaranakar ch’allt’äna.
Uka jallu qallta phaxsinxa, Darling sat quqan ramanakapax ch’uxña ch’aphinakampi ch’uxña ch’aphinakampi ch’uqt’at rebabas ukanakaw uñstawayi. Uka ch’aphinakax wali thithita ukat wali ch’ullqhirakïnwa, ukat inas cactus sasin pantjaschispa. Cosecha ukax janiw jach’äkiti, niya 100 nueces ukanakaw utji, ukampis Darling jupax mä qawqha yapuchawayi ukat suyt’awinak pintawayi. Jupampi mä amigopampix Charles Maynard ukat William Powell sat pä quqanak tuqit yatxattʼat jaqinakampiw jikisipxarakïna, jupanakax Universidad Estatal de Nueva York ukan Escuela de Ciencias Ambientales y Bosques de Siracusa ukan irnaqapxi (Chuck ukat Bill jupanakax jiwapxataynawa). Jichhakiw ukanx mä jisk’a qullqit castaña tuqit yatxatäw lurañ qalltapxäna. Darling jupax mä qawqha castañas jupanakar churäna ukat cientificonakarux jiskt’äna, ukanak apnaqapxasmati kutt’ayañataki. Darling jilatajj akham sänwa: “Akajj wali jachʼäkaspas ukhamawa” sasa. “Estados Unidos markan inti jalsu toqenkir taqpachaw.” Ukampis mä qhawqha maranak qhepatjja, jupan pachpa qoqapaw jiwjjäna.
Europa markankirinakax Norteamérica uksan qamañ qalltawayapxäna, ukat uka continenten quqanakapat sarnaqäwix jilpach chhaqtäwiw utjawayi. Ukampirus Darling jupan amtapax jichhax waljaniruw uñjapxi, ukax mä suyt’awiw sarnaqäw uñakipañ qalltañataki – aka mara qalltanx Templeton World Charity Foundation ukax Maynard ukat Powell ukan The proyecto ukarux jilpachaw sarnaqäwip churawayi, ukat aka ch’amanchawix mä jisk’a operación ukar chhaqtayañ atipxatayna, ukax 3 millones de dólares ukjat jilaw qullqix munasïna. Ukajj universidadar churat mä sapa regalot sipansa jukʼamp jachʼänwa. Genéticos ukan yatxatäwipax medio ambiente ukankirinakaruw machaq ukat awisax jan wali ukham suyt’äwir saykatañatak wayt’i, kunatix naturaleza ukar askichañax janiw mä jan kuna jan walt’ayat Jardín de Edén ukar kutt’añ sañ munkiti. Jan ukasti, kuntï amuyktan uka lurañanak katuqañ sañ munaspa: taqi kunan ingeniero ukhamarak naturaleza ukhamaraki.
Castaño laphinakax jach’a ukat kisunakaniwa, ukat pä jisk’a ch’uxña sierra cuchillas ukar uñtasitawa, ukax qhipäxat qhipäxkamaw laphin chika venapar chikt’ata. Mä tukuñapanxa pä laphinakawa mä ch’uqi ch’uqimpi chikt’ata. Mayni puntapanxa, mä chʼullqhi puntaruw tukupxi, uka puntax walja kutiw ladopar kʼuchupxi. Aka jan suyt’at uñstawix quqanak taypin ch’uxña ch’uxña ukat laq’a ch’uxña quqanakaruw khuchhuqaraki, ukat senderistas ukanakan jan iyawsañjam samkapax jaqinakan chuymap ch’allxtayäna, quqa taypin sarnaqatapat amtayi, nayrax walja ch’aman quqanakaw utjäna.
Qillqatanakampi, amuyumpikiw uka quqanakat sum amuytʼsna. Lucille Griffin, directora ejecutiva de la Fundación Americana Colaborador de Castañas, mä kutix qillqt’iwa, ukanx castañas ukanakax wali qamir uñjatawa, primavera ukanx quqanx cremoso, lineal panqaranakaw “kunjamatix The foamy waves rolled down the hillside”, ukax achachilan amtawinakaparuw puriyi. Jallu pachanx quqax wasitatw phallani, jichha kutix ch’uxña rebabas ukanakampiw muxsa manq’arux imt’ani. “Kunapachatix castañanakax puqurxän ukhax juyphi pachanx chikat ch’uqi apthapiyäta”, sasaw Thoreau jupax wali ch’amanchata “Walden” qillqatan qillqt’awayi. “Uka tiemponjja, uka tiempon Lincoln markan jan tukuskir castaña sat qoqan sarnaqañajj wali kusiskañänwa”.
Castañas ukax wali atiniskañawa. Janiw encina quqanakax mä qawqha maranakanx bellotanak jaquntapki ukhamäkiti, castaña quqanakax sapa jallu qallta phaxsinx walja nueces achunak apsupxi. Ukhamaraki castañas ukaxa jasakiwa digerir: ukaxa ch’uqi ch’uñuyaña ukatsti mä crudo manq’aña. (Bellotas ricos en taninos ukanakamp apnaqañ yant’apxam-jan ukax jan lurapxamti.) Taqinipuniw castañas manq’apxi: ciervo, ardilla, oso, jamach’i, jaqi. Yapuchirinakax khuchhinakap jaytawayapxi ukat quqa taypin lik’i jikxatapxi. Navidad urunxa, castañanakampi phuqantat trenanakax qullunakat markaruw sarapxäna. Jïsa, cheqapuniw nina nakhantat uñjasipjjäna. William L. Bray sat chachajja, kawkhantï qhepat Maynard ukat Powell jilatanakajj irnaqapkäna uka escuelan nayrïr decanopajj akham sänwa: “Yaqhep cheqanakanjja, yapuchirinakajj castaña aljasaw jukʼamp qollqe jikjjatapjje sasaw sapjje” sasa. Qillqt’ata 1915. Jaqinakan quqapawa, jilpachanix quqanak taypinw jilaski.
Ukatxa, janiw manqʼañanakak churkiti. Castaño quqanakax 120 metros ukch’akamaw jilxattaspa, ukat nayrïr 50 metros ukanakax janiw ramanakampi jan ukax nudos ukanakamp jan walt’ayatäkiti. Akax madera khuchhurinakan samkapawa. Janis jukʼamp suma ni chʼamani lawakïkchejja, wali jankʼakiw jilsu, jukʼampejj khuchhurasajj wasitatwa jilsu ukat jan isthapisjje ukhajja. Kunjamakitix ferrocarril lazos ukat postes de teléfono ukanakan jan ch’amanïtapax estética ukar sipan juk’amp ch’amanchawayi, Castaño ukax mä América industrializada ukar lurañ yanapt’awayi. Waranqa waranqa graneros, cabañas ukat iglesias castañas ukanakat lurat ukanakax jichhakamaw sayt’atäski; mä qillqirix 1915 maranx Estados Unidos markanx uka quqa kastat sipan juk’amp khuchhurata sasaw säna.
Jilpacha inti jalsu tuqinx-quqanakax Misisipi markat Maine markakamaw utji, ukatx Atlántico quta thiyat Misisipi jawirkamaw quqanakax utji-castaños ukanakax jupanakat maynïrirakiwa. Ukampis Apalaches sat cheqanjja, mä jachʼa qoqapunïnwa. Millón millón castañanakaw uka qullunakan jakapxi.
Fusarium wilt ukax nayrïr kutiw Nueva York markan uñstatapax wali askiwa, ukax walja estadounidenses ukanakan punkupawa. 1904 maranjja, Bronx Zoológico sat cheqanwa mä castaña sat qoqan chʼakhanakapan mä muspharkañ usujj jikjjatasïna. Yatxatirinakax jank’akiw amuyapxäna, uka hongo ukax bacterial blight (qhipatx Cryphonectria parasitica satäxänwa) ukax 1876 maranw japonés quqanakarux importados quqanakar purintäna.
Mä juk’a pachatxa, walja estados ukan jaqinakax quqanakaw jiwapxi sasaw yatiyapxäna. 1906 maranjja, William A. Murrill sat micólogo sat chachajja, Nueva York markankir Jardín Botánico sat cheqan micólogo satänwa, jupajj uka usut cientificonakan nayrïr qellqatap apsüna. Muriel jupax uñacht’ayiwa, uka hongo ukax castaña quqan ch’akhaparux q’illu-marrón ch’uxña ch’akhanak uñstayi, ukat qhiparux tronco muytaparuw q’umacharaki. Kunapachatï manqʼañanaka ukat umax jan chʼuxña quqa manqhankir chʼaphi vasonakan patat aynacharu sarañjamäxani ukhaxa, jiwañ anillo patat taqe kunaw jiwani.
Yaqhip jaqinakax janiw amuyt’apkaspati-jan ukax janiw mayninakan amuyt’apxañap munapkiti- mä quqa quqa taypit chhaqki. 1911 maranjja, Pensilvania markankir Sober Paragon Chestnut Farm sat empresajj jardín de infantes ukan irnaqtʼir mä empresajja, uka usujj “janiw ajjsarañakïkiti” sasaw amuyapjjäna. Jaya pachanakax periodistas irresponsables ukanakan utjatapa. Uka granjax jist’antatänwa 1913. Pä mara nayraw Pensilvania markax mä comité de enfermedades castaños ukar jawst’äna, ukax 275.000 dólares estadounidenses (uka pachax wali jach’a qullqi) apsuñapatakiw autorizatäna, ukatx mä paquete de poderes ukaw yatiyasïna, uka usuchjasiñar saykatañatakix kunayman amtanakar puriñapataki, ukat derecho ukanïnwa, propiedad privada ukan quqanakar t’unjañataki. Patólogos jupanakax taqi castaña quqanakax mä qawqha kilómetros ukch’a jayaruw jach’a infección nayraqatat apsuñaw sasaw sapxi, ukhamat nina naktäwit jark’aqasiñataki. Ukampis jikxatasiwayi aka hongo ukax jan usuchjat quqanakaruw jaltaspa, ukat esporas ukanakax thayampi, jamach’inakampi, laq’unakampi ukat jaqinakampiw usuchjasi. Uka amtax jaytatäxänwa.
1940 maratakejja, niyas janiw jachʼa castañanakajj uka usump usuntapkänti. Jichhürunakanjja, walja millón millón qollqenakan valorapajj chhaqtayatäjjewa. Kunjamakitix fusarium ch’uxña quqax janiw uraqin jakkaspati, castaña saphinakax ch’uxñaruw tukuskaki, ukat 400 millones jila saphinakax quqa taypinx utjaskakiwa. Ukampirus Fusarium wilt ukax mä reservorio ukaw encina quqan jikxatasïna kawkhantix jakaskäna ukanx jan sinti jan walt’ayasa. Uka cheqatjja, jankʼakiw machaq castaña chʼakhanakar chʼalljjti ukat wasitatwa oraqer jaqonta, jila partejj janïr panqarañapkamajj walja tiempow liwjjati.
Industria de madera ukax yaqha yänak jikxatawayi: roble, pino, nogal ukat ceniza. Bronceado, yaqha jach’a industria ukax castaña quqanakaruw atinisi, ukax agentes sintéticos de bronceado ukaruw mayjt’awayi. Walja pisin jakasir yapuchirinakatakix janiw kunas mayjt’ayañax utjkiti: janiw yaqha nativo quqax yapuchirinakaru ukhamarak uywanakaparux inakiw, atiniskañ ukhamarak walja calorías ukat proteínas ukanakamp churkiti. Castaño ukan jan walt’awipax Apalaches ukan autosuficiente yapuchañ lurawip tukuyi sañjamawa, uka chiqankir jaqinakarux qhan amtañapatakiw wayt’i: carbón mina ukar sarañataki jan ukax yaqha chiqar sarxañataki. Donald Davis sat sarnaqäwinakat yatxattʼat jaqix 2005 maran akham qillqäna: “Castaña sat quqanakan jiwatapatxa, taqe uraqpachax jiwatäxiwa, ukatwa Apalaches sat qullunakan jakañ costumbrenakax pusi patak jila maranak utjawayxi” sasa.
Powell chachajj Apalaches ukat castañas ukanakat jaya cheqanwa jilsuwayi. Awkipax Fuerza Aérea ukan irnaqäna ukat familiaparuw sarxäna: Indiana, Florida, Alemania ukat Maryland inti jalsu tuqinkir quta thiyanakaru. Nueva York markanx mä carrera irnaqkchïnsa, arst’äwinakapax Medio Oeste uksan jan qhan arsutapa ukat Sur uksan jan uñjkañ ukampis amuyañjam parcialidad ukanak utjaskakiwa. Jupan jan ch’amäki uka sarnaqatapa ukat jan ch’amäki uka estilo de sastrería ukax maynit maynikamaw yanapt’asipxi, vaqueros ukanakax jan tukuskir camisa cuadros ukar turkañampiw uñacht’ayasi. Jupan wali munat interjección ukax “wow” satawa.
Powell jupax uywa qullirïñ amti, genética tuqit yatichirix machaq, ch’uxña yapuchäw suyt’äwip arsuñkama, ukax genéticamente modificados quqanakat luratawa, ukax jupatakikiw laq’unaka ukat usunakat jark’aqasiñ yatiñanak luraspa. “Nayax amuyasta, wow, janiw askïkiti jan walinakat jarkʼaqasiñatak quqanak lurañaxa, ukat janirakiw kuna plaguicidas ukanakamp chʼalltʼañas wakiskiti?” sasaw Powell jilatajj säna. “Chiqansa, mayninakax janiw uka pachpa amuyunïpkiti.”
Kunawsatix Powell jupax 1983 maran Utah State University ukan graduación ukar purinkäna ukhax janiw kuna jan walt’awis utjkänti. Ukampis mä biólogo ukan laboratorioparuw mantawayi, ukat mä virus ukan irnaqaskäna, uka virus ukaw hongo blight ukar jan chʼamanïñapatak yanaptʼaspa. Aka virus apnaqañ yant’awinakapax janiw sinti sum sarantawaykiti: janiw quqat quqar sapakix jilxatkänti, ukatwa tunka tunka sapa kasta hongos ukanakatakix wakicht’atäñapäna. Ukhamäkchïnsa, Powell chachajj mä jachʼa qoqan jaquqanitap uñjasajj wal muspharäna, ukat jaqenakan lurat llaki pantjasitanakajj utjañapatakiw cientificonakan mä solución uñachtʼayäna. Jupax akham sänwa: “Uraqpachan sarnaqir yänakax jan sum apnaqatätapatxa, jan amuytʼasisaw patógenos sat qullanak yaqha markanakat apanipxta” sasa. “Nayax akham amuyta: Wow, akax wali askiwa, kutt’ayañatakix mä ch’amaw utji”.
Powell chachajj janiw nayrïr kuti chhaqtäwinak chhaqtayañatak yantʼkänti. Ukatx qhanstawayxiw castañas americanas ukanakax jan walt’awinakar puriñapataki, USDA ukax castañas chinas quqanak yapuchañ yant’awayi, mä primo ukax juk’amp ch’amanchatawa, uka kastax castañas americanas ukanakar lantintaspati janicha uk amuyañataki. Ukampirus castañas ukanakax juk’amp anqäx tuqiruw jilaski, ukat fruta quqanakat sipanx fruta quqanakar uñtasitaw juk’ampi. Jupanakax quqa taypinx enano quqanakampi ukat yaqha jach’a americano quqanakampiw enano ukham uñt’ayapxäna. Jiltawipax jark’atawa, jan ukax jiwañakiw jiwapxi. Cientificonakax Estados Unidos ukat China markanakat castañas ukanakar mayacht’asis uywañ yant’apxarakïna, panpachan suma uñacht’äwinakap mä quqa uñstayañ suyt’asa. Gobiernon chʼamachasitapajj janiw phoqaskänti, ukatwa jaytatäjjäna.
Powell jupax Universidad Estatal de Nueva York Escuela de Ciencias Ambientales y Bosques ukan irnaqañ tukuyäna, ukanx Chuck Maynard, genético ukar uñt’äna, jupax laboratorio ukan quqanak ayruntäna. Mä qhawqha maranak nayrajja, cientificonakajj nayrïr planta tejidos genéticamente modificados ukham lurapjjatayna, ukajj mä gen yaptʼasaw tabacorojj antibióticos ukanakar jan saykatañapatak yanaptʼi, ukajj técnica uñachtʼayañatakiw yanaptʼi, janiw kuna comercial apnaqañas wakiskiti. Maynard (Maynard) jupax machaq tecnología ukar ch’amanchañ qalltawayi, ukampirus ukampirus tecnología ukar uñtasit aski tecnología ukar thaqhasa. Uka pachanx Darling jupax mä qawqha jathanakanïnwa ukat mä ch’amäxänwa: castañas americanas ukanakar askichaña.
Waranqa waranqa maranaka nayra pacha quqa uywaña lurawinakanxa, yapuchirinakaxa (ukatxa jichha pacha cientificonakaxa) munata rasgos ukanakampiwa kasta ch’axwapxi. Ukatxa, uka genes ukanakax naturalmente mayacht’atawa, ukat jaqinakax juk’amp suma mistuñatakix suyt’ir misturanak ajllisipxi-juk’amp jach’a, juk’amp suma fruta jan ukax usunakar saykatañataki. Jila partejja, mä producto lurañatakejj walja generacionanakaw munasispa. Aka lurawix juk’at juk’akiwa ukatx mä juk’a ch’axwañawa. Darling jupax akham jiskt’asïna, uka lurawix sallqa naturalezapjam suma quqa apsuspati. Jupajj akham sitäna: “Jukʼamp sum lursnawa sasaw amuyta” sasa.
Ingeniería genética ukax juk’amp control sañ muni: mä específico gen ukax mä especie jan uñt’at animalat jutchi ukhas mä amtampiw ajllisispa ukat yaqha organismo ukan genomaparuw uchasispa. (Kunayman kasta animalanakat genes ukan organismonakajj “genéticamente modificados” satäpjjewa. Jichhakiw cientificonakajj técnicas uñstayapjje, ukhamatwa organismonakan genomap cheqak editapjjaspa.) Uka tecnologíajj jan uñjkañ cheqaparjam ukat jankʼak lurañapatakiw arsu. Powell jupax amuyiwa, ukax castañas americanas ukanakatakix wali askïkaspas ukhamawa, juparux “niya perfecto quqanaka” sasaw sutincharaki-ch’amani, jach’a, ukat manq’añanakan qamirïtapa, ukax mä chiqañchäwikiw wakisi: resistencia a la blight bacteriana.
Munat jilatajj iyaw sasmawa. Jupajj akham sänwa: “Negociosanjja ingenieronakaw utjañapa” sasa. “Lurañat lurañkama akax mä kasta automatización ukhamakiwa”.
Powell ukat Maynard jupanakax sapxiwa, tunka maraw munasispa, kuna genes ukanakatix resistencia churapki ukanakar jikxatañataki, tecnología uñstayañataki, ukax genoma de castaña ukar yapxatañataki, ukat ukat jiltañataki. Powell jilatajj akham sänwa: “Janiw amuyasktanti. “Janiw khitis kuna genes ukanakas utjkiti, ukax hongos ukar saykatañapatakiw yanaptʼi, chiqpachansa mä chʼusa chiqatwa qalltawaytanxa”.
Darling jupax Fundación Americana de Castaña ukan yanapt’ap thaqhatayna, ukax mä tamaw jan qullqituqit irnaqañataki, ukax 1980 mara qalltanw utt’asiwayi. Ukan pʼeqtʼiripajj jila partejj chhaqtjjtwa sasaw säna. Jupanakax hibridación ukaruw ch’amanchapxi ukatx ingeniería genética tuqitx wali amuyumpiw uñjasipxi, ukax medio ambiente uksankirinakan uñisiñap sartayawayiwa. Ukatwa Darling jupax ingeniería genética ukan irnaqañapatak qullqi churañatak jan qullqin tamap uñstayäna. Powell jupax siwa, uka tamax nayrïr cheque Maynard ukat Powell jupanakaruw 30.000 dólares ukjam qillqt’awayi. (1990 maranx organizacion nacional ukax reforma ukat Darling ukan secesionista tamaparuw nayrïr sucursal estatal ukham katuqawayi, ukampis yaqhip miembronakax wali pächasipxäna jan ukax ingeniería genética ukarux taqpach uñisipxäna).
Maynard ukat Powell jupanakax irnaqäwinkapxi. Niya jankʼakiw kuna horarionakatï utjkäna ukajj jan cheqäkänti. Nayrïr jark’awix laboratorio ukan kunjams castañas ukanakax yapuchasispa uk amuyt’añawa. Maynard jupax castaña laphinakampi ukat hormona de crecimiento ukampiw mä muyu plato de petri plástico ch’alla ch’ullqhimp mistuñ yant’äna, ukax álamo sat quqanak yapuchañatakiw apnaqasi. Ukajj jan cheqäkaspas ukhamwa amuyasi. Machaq quqanakax janiw células especializadas ukanakat saphinakapsa, ch’akhanakapas jiltayapkaniti. Maynard jupax akham sänwa: “Nayaw castaña quqanakar jiwayañanx uraqpachan nayrïr chiqanktxa” sasa. Mä yatxatirix Universidad de Georgia, Scott Merkle (Scott Merkle) jupax qhipharux Maynard juparux yatichawayiwa kunjams polinización ukhat jutir castañas Planta ukar sarañax embriones ukanx etapa de desarrollo ukanx.
Chiqpach gen jikxatañaxa-Powell chachan luratanakapax chʼamäxarakïnwa. Jupax walja maranakaw mä compuesto antibacteriano ukar yatxatäna, ukax ranas ukan genes ukanakat luratawa, ukampis uka compuesto ukarux jaytawayi, kunatix markachirinakax jan ch’uqi ch’uqimp katuqapkchiti sasaw llakisipxäna. Ukat castañas sat animalan bacterianojj jan waltʼayañapatakiw mä gen thaqharakïna, ukampis uka qoqa jarkʼaqañatakejj walja genes ukanakaw utji sasaw jikjjatäna (suxta genes ukanakas uñtʼapjjäna). Ukat 1997 maranjja, mä irnaqer masipaw cientificonakan tantachäwipat kuttʼanïna, ukat mä resumen ukat uñachtʼäwiw qellqäna. Powell jupax mä título uñacht’ayi, “Expresión de la oxidasa de oxalato en plantas transgénicas ukax oxalato ukat hongos productores de oxalato ukanakarux resistencia uñacht’ayi”. Virus tuqit yatxatäwipatxa, Powell jupax yatïnawa, hongos wilt ukanakax ácido oxálico uksaruw mistu, ukhamat castaña corteza jiwayañataki ukat jank’akiw digerir. Powell chachajja, castañajj oxalato oxidasa (mä proteína especialajj oxalato tʼunjaspa) uk luraspa ukhajja, inas jupa pachpa arjjatasispa sasaw amuyäna. Jupajj akham sänwa: “Ukajj Eureka tiempojapunïnwa” sasa.
Ukhamatwa walja quqanakax mä gen ukanipxi, ukax oxalato oxidasa uñstayañatakiw yanapt’i. Uka arstʼäwi arstʼir yatjjatiritjja, Powell chachajj trigot mä variante jikjjatäna. Linda Polin McGuigan sat yatiqañ tukuyir yatiqirix “pistola génica” uka tecnología ukarux juk’amp sumaptayäna, ukhamat castaña ukan embrionanakapar genes uñstayañataki, ukax embrión ukan ADN ukar uchatäspawa sasaw suyt’äna. Uka gen ukax mä jukʼa tiempotakiw embrión ukan qhiparäna, ukampis chhaqtawayxänwa. Uka yatxattʼat jaqinakax uka lurañ jaytasaw mä bacteria ukar mayjtʼapxäna, uka bacteriax nayratpachaw yaqha organismonakan ADN satäkis uk khuchhuqañataki ukat genes ukanakap uchañatak mä thakhi luratayna. Naturalezanjja, microorganismonakajj genes yaptʼapjje, ukanakaw uka anfitrionarojj bacteriana manqʼa lurañapatak waytʼi. Genética tuqit yatxattʼat jaqinakax uka bacteriaruw mantapxäna, ukhamat kuna gentï cientificox munki uk uchañapataki. McGuigan jupax trigon genes ukat proteínas marcadoras ukanakax castaña ukan embrionanakapar atinisiñamp yapxatañ yatiñaruw puri. Kunapachatixa proteína ukaxa microscopio tuqi irradiada ukhaxa, proteína ukaxa ch’uxña qhanampiwa mistuni, ukaxa suma inserción uñacht’ayi. (Uka equipo ukankirinakax jank’akiw proteínas marcadoras ukanakamp apnaqañ jaytxapxäna-janiw khitis k’ajkir quqa munkänti.) Maynard jupax uka thakhix “akapachan juk’amp elegante yänakawa” sasaw säna.
Tiempompix Maynard ukat Powell jupanakax mä línea de montaje de castañas ukham lurapxäna, jichhax mä jach’a 1960 maranakan ladrillo-y-mortero quqa yatxatäw edificio ukan walja pisos ukanakaruw jilxattawayi, ukhamarak machaq chispiñ machaq “Acelerador Biotecnológico” fuera de campus ukar puriñkama. Nayraqatax uka lurawix embriones ukanakaw ajlliñapa, ukax células genéticamente idénticas ukanakat mistu (jilapart laboratorio ukan lurat embriones ukanakax janiw ukham lurapkiti, ukhamax clones lurañax inamayakiwa) ukat trigo ukan genes ukanakap uchañawa. Células embrionarias, agar ukham mä pudín ukham sustanciawa, ukax algas ukanakat apsutawa. Uka embrionar mä qoqar tukuyañatakejja, uka yatjjattʼatanakajj hormona jiltañapatakiw yaptʼapjjäna. Patak patak cubo ukham plástico phukhunakax jan saphini jisk’a castaña quqanakampiw mä estante ukan mä ch’aman lámpara fluorescente ukan uchasispa. Qhiparusti, cientificonakax hormona de saphimpiw uchapxäna, ukat nayrïr quqanakapxa laqʼampi phuqantat manqʼañanakaruw ayruntapxäna, ukat temperatura controlat mä cámara de crecimiento ukar uchapxäna. Janiw muspharkañakkiti, laboratorio ukan quqanakax anqanx jan walin jikxatasipxi. Ukatwa, yatxatirinakax sallqa quqanakampi chikt’ayapxäna, ukhamat juk’amp ch’ama ukampis wali ch’amamp ch’amanchata especímenes uñstayañataki, yapu yant’añataki.
Pä verano nayraw Hannah Pilkey, Powell laboratorio ukan graduado yatiqirix kunjams uk lurañax uk uñacht’ayitu. Jupax mä jisk’a plástico petri plato ukanw bacterial blight ukar puriyir hongo yapuchäna. Aka jist’antat uñstawipanxa, patógeno naranja pálido ukax benigno ukat niyas suma uñtatawa. Ukaw walja jaqenakar jiwayañataki ukat tʼunjañataki yanaptʼi, uk amuytʼañajj chʼamakiwa.
Uraqinkir jirafax uraqiruw qunqurt’asitayna, mä jisk’a quqan phisqa milímetros ukch’a chiqaparuw chimpuntäna, ukat kimsa chiqaruw bisturí ukamp ch’uqt’äna, ukat usuchjatarux ch’uxña ch’ankhampiw ch’allt’äna. Jupajj mä plástico películampiw ukanak selläna. Jupajj akham sänwa: “Ukajj mä banda-ayuda ukar uñtasitawa” sasa. Niyakixay akax mä “control” quqax jan ch’amanchatächixa, jupax suyt’iwa, naranja usux jank’akiw inoculación ukanx jilxattaspa ukat qhiparux jisk’a ch’akhanakaruw muyuntañapa. Jupajj mä qhawqha qoqanak uñachtʼayitäna, ukanjja trigo genes ukanakaw utjäna, uka qoqanakajj nayrajj qollatäjjänwa. Uka usux incisión ukakiw utji, sañäni, jisk’a laka jak’an jisk’a naranja lakanakaw utji.
2013 maranx Maynard ukat Powell jupanakax Transgénico Investigación ukan suma sarantäwip yatiyapxäna: 109 maraw castaña americana usux jikxatasïna, jupanakax mä autodefensa ukham Quqanak lurapxäna, jach’a dosis de hongos wilting ukanakamp atacatäpkchisa. Nayrïr ukat wali khuyapt’ayasir yanapt’iripar jach’añchañatakix niya 250.000 dólares ukjaw qullqix apthapita, ukatx yatxatirinakax quqanakarux jupan sutipampiw sutinchapxi. Ukax Darling 58 satawa.
Fundación Americana de Castañas ukan Capítulo de Nueva York ukan sapa mara tantachäwipax New Paltz anqäxan mä jisk’a hotel ukanw jallu pachan sábado 2018 maran apasïna, niya 50 jaqinakaw tantachasipxäna. Aka tantachäwix mä chiqanx cientificonakan tantachäwipawa, mä chiqanx castañonak mayjt’ayañ tantachäwirakïnwa. Mä jisk’a tantachäw uta qhipäxanx, tamankirinakax Ziploc bolsas ukanakaw nueces ukanakamp phuqhantat mayjt’ayapxäna. Aka tantachäwix 28 maranakanx nayrïr kutiw Darling jan ukax Maynard ukanakax jan ukar sarapkänti. Kʼumaräñ tuqit jan waltʼäwinakax panpachaniruw jayarstʼayäna. Allen Nichols, uka cluban pʼeqtʼiripajj akham sänwa: “Walja tiempow ukham lurapjjta, niya sapa maraw jiwatanakatak amuktʼapjjta” sasa. Ukhampachasa, chuymax wali suma amuyuniwa: genéticamente modificado quqax walja maranakaw seguridad ukat eficacia ukanakat ch’ama yant’äwinak pasawayi.
Uka jaljankirinakax Estado de Nueva York markan jakasir sapa jach’a castaña quqanakax kunjamäsipkisa uka tuqit sum uñt’ayapxäna. Pilkey ukat yaqha yatiqañ tukuyir yatiqirinakax kunjams polen apthapiñ ukat imañ uñt’ayapxäna, kunjams castañas ukanakax uta manqhan qhananakan yapuchasispa, ukat kunjams uraqix blight infección ukamp phuqhantatäspa quqanakan jakäwip juk’amp jayarst’ayañataki. Anacardo pecho ukan jaqinakax waljaniw polinización lurapxi ukat jupanakan quqanakap yapuchapxi, jupanakax cientifico waynanakaruw jiskt’apxäna.
Bowell jupax pamparuw qunt’asi, kunatix aka jaljan uniforme no oficial ukham uñt’atäki ukawa: mä camisa cuello ukan vaqueros ukar ch’uqt’ata. Jupan sapa amuyupan thaqhatapax-kimsa tunk mara irnaqawipax Herb Darling ukan castañas ukar kutt’ayañ amtap muyuntat wakicht’atawa- científicos académicos ukanakanx juk’akiw utji, jupanakax juk’ampiw phisqa mara qullqichasiw ciclo ukan yatxatäwinak lurapxi, ukatx ukatx The promising results are handed over to others for commercialization. Don Leopold sat chachajja, Powell sat chachan Ciencias Ambientales y Bosques sat departamenton irnaqtʼir masijajj akham sitänwa: “Jupajj wali istʼiri ukat cheqañchatawa” sasa. "Jupax cortinanak uchasi. Jupax janiw walja yaqha yänakampi distraíkiti. Kunawsatix yatxatäwix qhipharux nayrar sartawayki ukhax Universidad Estatal de Nueva York (SUNY) ukan administradores ukanakax jupampiw jikisipxäna ukat quqapat mä patente mayipxäna, ukhamat jach'a yatiqañ utax ukat askinak jikxatañapataki, ukampis Powell jupax janiw munkänti. Jupax siwa, quqanakax genéticamente modificados ukanakax castañas primitivas ukar uñtasitawa ukat jaqinakar yanapt'i. Powell ukan jaqinakax aka cuarto ukankapxiwa.
Ukampis jupanakarux akham sasaw iwxt’äna: Jilapart técnicos jark’awinak atipjasinxa, jichhax genéticamente modificados quqanakax juk’amp jan walt’awiruw puripxaspa: Estados Unidos markan gobiernopa. Mä qawqha semananak nayrajja, Powell chachajj niya 3.000 pankanakan mä archivop Departamento de Agricultura de Estados Unidos ukan Servicio de Inspección de Salud Animal y Vegetal ukar apayäna, uka empresajj genéticamente modificados sat plantanakaruw iyaw sañapa. Ukax agencian iyawsäwip qalltawayi: mayiwi uñakipaña, jaqinakan amuyunakap mayi, pachamamaru jan walt’ayañ tuqit mä declaración uñstayaña, wasitat jaqinakan amuyunakap mayiña ukat mä amtar puriña. Uka irnaqañax walja maranakaw munasispa. Janitï mä amtäwix utjkchi ukhaxa, uka proyectox saytʼaspawa. (Nayrïr período de comentario público ukax janiw jichhakamax jist’aratäkiti).
Yatxatirinakax yaqha mayiwinak Administración de Alimentos y Medicamentos ukar uñt’ayañ amtapxi, ukhamat nueces genéticamente modificadas ukanakan manq’a jan walt’awinakapat uñakipañataki, ukat Agencia de Protección Ambiental ukax uñakipañapawa aka quqax pachamamaru jan walt’ayaspa Ley Federal de Plaguicidas ukarjama, ukax wakisiwa taqi quqanakataki genéticamente modificadas ukanakataki. biológico ukat juk’ampinaka. “¡Akax ciencia tuqit sipansa jukʼamp chʼamäxiwa!” sasaw ist’irinakatxa maynix säna.
"Jïsa." Powell jilatajj iyaw sänwa. “Cienciajj wali muspharkañawa, chuym ustʼayiriwa.” (Qhipharux akham sasaw sitäna: “Kimsa kunayman agencianakan uñjatapax mä jach’a lurawiwa. Chiqpachans pachamamaru jark’aqañ tuqit machaq lurawinakaruw jiwayi.”)
Quqapax jan kuna usunïtap uñacht’ayañatakix Powell chachan equipopax kunayman yant’äwinak lurapxäna. Jupanakax oxalato oxidasa ukax abejas ukan polen ukarux manq’ayapxirïna. Jupanakax uraqin askinjam hongos ukanakan jiltatap uñakipapxatayna. Uka laphinakax umaruw jaytawayapxi, ukatx t. Janiw kuna jan walinakas uñjatäkiti kuna yatxatäwinakansa-chiqans chiqpachanx, dieta genéticamente modificada ukan lurawipax yaqhip jan mayjt’ayat quqanakan laphinakapat sipanx juk’amp askiwa. Cientificonakax uka nueces ukanakax Laboratorio Nacional Oak Ridge ukat Tennessee markan yaqha laboratorios ukanakaruw uñakipañatak apayapxäna, ukatx janiw mayjt’äwinak jan mayjt’ayat quqanakan lurat nueces ukanakamp jikxatapkänti.
Ukham resultadonakax reguladores ukanakarux chuymacht’aspawa. Niya ukhamarakiw jan OMG ukar uñisir activistas ukanakarux chuymacht’apkaniti. John Dougherty, Monsanto ukan jubilat cientificox Powell ukarux inakiw consultoría ukan yanapt’äna. Uka uñisirinakarux “uñisiña” sasaw sutichäna. Tunka maranakaw medio ambiente tuqit organizacionanakax yatiyapxi, jaya uñt’at especies ukanakan genes ukanakax mayjt’ayañax jan amtañjam jan walt’awinak utjayaspa, sañäni, mä “super maleza” uñstayaña, ukax naturales plantas ukanakat sipan juk’ampiwa, jan ukax yaqha markankir genes ukanakaw uñt’ayasi, ukax anfitrión ukarux puriyaspawa The possibility of harmful mutations in the DNA of the species. Ukat empresanakax ingeniería genética ukampiw patentenak katuqañataki ukat organismos ukanakar controlañatakis llakisipxi.
Jichhax Powell jupax janiw kuna qullqis industria ukankirinakat chiqak katuqkti sasaw arsuwayi, ukatx laboratorio ukar qullqi churañax “janiw watatäkiti” sasaw arsuwayi. Ukampirus Brenda Jo McManama, mä tama wakicht’irix “Red Ambiental Indígena” satawa, jupax mä acuerdo 2010 maran uñacht’ayi, ukanx Monsanto ukax Fundación Castaño ukat agencia socio Nueva York ukaruw churawayi The chapter ukax pä patente de modificación genética ukaruw autoriza. (Powell jupax industria ukan yanapt’awinakapax, Monsanto ukamp chika, taqpach capital de trabajo ukanx 4% ukjat juk’ampikiw sasaw säna.) McManama jupax suyt’iwa, Monsanto (Bayer ukan 2018 maran aljata) ukax jamasatw patente ukar puriñ thaqhaski, kunatix jutïr iteración de la árbol ukham uñt’atäki ukaruw yanapt’i. Jan jupatakikiw proyecto. Ukat akham sasaw qhan säna: “Monsan sat chachajj taqe jan walipuniwa” sasa.
Powell jupax 2010 maran acuerdo ukan patente ukax tukusxiw sasaw säna, ukatx cientificonakan qillqatanakapan quqapan detalles ukanakap uñt’ayasax janiw uka quqax patentado ukhamäkaspati sasaw qhanancht’awayi. Ukampis ukham lurasajj janiw taqe llakinak chhaqtaykaniti, ukwa amuyasïna. Jupax akham sänwa: “Monsantotakix mä cebokïtawa sasaw maynix saspa uk yattwa” sasa. “¿Kunsa lurasma?, janiw kunas lurañjamäkiti.”
Niya phisqa mara nayraw Fundación Americana de Castaña ukan irpirinakapax janiw hibridación sapakix amtanakap phuqhañjamäkiti sasaw amuyapxäna, ukatwa Powell ukan ingeniería genética ukan programap katuqapxäna. Uka amtäwix mä qawqha jan walt’awinak utjayawayi. 2019 maran achuqa phaxsinx Fundación ukan Massachusetts-Rhode Island Chapter ukan p’iqinchiripax Lois Breault-Melican jupax irnaqawipat jaqunukuwayi, Proyecto Global de Ecología de la Justicia (Proyecto Global de Justicia) ukar uñtasita, ukax mä tamaw antiingeniería génica ukan Buffalo markan utt’ayata. Proyecto de Ecología de Justicia) ukax mä arsuwiwa; Denis Melican chachapax junta directivat mistuwayxarakitaynawa. Dennis jupax akham sasaw sitäna, uka chacha warmix juk’ampiw llakisipxäna, Powell-an castañanakapax “caballo de troya” ukhamaw uñacht’ayasispa, ukax yaqha aljiri quqanakarux ingeniería genética tuqiw supercargatäñapatak thakhi jist’arawayi.
Susan Offutt, economista agrícola, jupax Comité de la Academia Nacional de Ciencias, Ingeniería y Medicina uksan p’iqinchiripawa, ukax biotecnología forestal uka tuqit yatxatäwinak lurawayi, 2018. Jupax uñacht’ayiwa, gobiernon proceso regulatorio ukax jisk’a tema de riesgos biológicos ukaruw uñt’ayi, ukatx niyas janipuniw juk’amp jach’a preocupaciones sociales ukanakat amuyt’kiti, kunjamatix activistas anti-GMO ukanakax uñstayapki ukhama. “¿Kuna valor intrínseco uka quqan utji?” sasaw jiskt’asi, mä jan walt’äw uñacht’ayañataki, uka lurawix janiw askichatäkiti. “¿Quqanakax jupanakan méritos ukanippachati?, ¿Obligación moral ukax utjistuti aka tuqit amuyt’añataki kunawsatix amtawinak intervención lurañ amtktan ukhaxa?”
Jilapart cientificonakamp parlt’awaykta ukanakax janiw kuna razonas Powell quqanakat llakisipkiti, kunatix quqax jaya chiqanakaruw jan walt’ayawayi: quqanak khuchhuña, minería, nayrar sartawi, ukat jan tukuskir laq’unaka ukat usunakax quqanakar t’unjapxi. Jupanak taypinxa, castaña wilt ukax Mä ceremonia de apertura ukham uñacht’ayatawa. Gary Lovett sat chachajja, Millbrook (Nueva York) markankir Instituto de Ecosistema Cary sat cheqan ecólogo forestal sat chachajj akham sänwa: “Sapa kutiw machaq phoqat organismonak uñtʼayapjjta” sasa. “Castañas genéticamente modificadas ukanakax jukʼamp jiskʼakiwa”.
Donald Waller, ecólogo forestal ukax jichhakiw Universidad de Wisconsin-Madison ukan jubilasiwayi, jupax juk’amp nayrar sartawayi. Jupajj akham sitänwa: “Mä toqetjja, kuna jan walinakansa uñjasiñasa ukat premio katoqañasa mä jukʼa equilibrio uñachtʼayarakta, mayni toqetjja, kuna jan walinakansa uñjasiñatakejj pʼeqej chʼoqtʼasiskakiyätwa” sasa. Aka quqax genéticamente modificado ukax quqaruw jan walt’ayaspa. Ukampis janiw ukhamäkiti, “premio alaya paginajj tintampi phoqantatjamakiwa”. Mä castañax ch’uxñaruw saykataspa, ukax qhipharux aka ch’axwañ quqaruw atipt’ani sasaw saraki. Jaqinakax suyt’äwiw munapxi. Jaqinakax chimpunak munapxi. ”
Powell chachajj samarañwa muni, ukampis ingeniería genética toqet pächasirinakajj chʼalljjtayapjjaspawa. Jupajj akham sänwa: “Janiw nayatakejj kunäkisa” sasa. “Janiw ciencia tuqit yatxattʼatäpkiti.” Kunapachatï ingenieronakax jukʼamp suma autonak jan ukax smartphones ukanaka lurapki ukhaxa, janiw khitis quejaskiti, ukatwa jukʼamp suma lurtʼat quqanakan kunas jan walïki uk yatiñ muni. Powell jilatajj akham sänwa: “Akajj mä herramientawa, ukajj yanaptʼaspawa. “¿Kunatsa aka herramientax jan apnaqañjamäkiti sasma?
Octubre qallta phajjsin 2018 maranjja, Powell jilatampiw Siracusa markan sur toqenkir mä llampʼu yapu estacionar sarapjjta. Jupax jutïr pachanx kasta castaña americana ukan jilxattañap suyt’äna. Uka chiqax niya ch’usawjawa, ukat mä qawqha chiqanakat maynïriwa, kawkhantix quqanakax jiltañapatak jaysatäki. Pino ukat alerce sat jach’a yapuchäwinakax nayratpach jaytjataw yatxatäw proyecto ukan luratawa, inti jalsu tuqiruw liwxatasi, thaya thayt’atapat jayarst’ata, ukat uka chiqanx mä juk’a axsarañjamaw jikxatasi.
Andrew Newhouse yatxatirix Powell ukan laboratoriopanx niyaw cientificonakatakix wali suma quqanakat maynïr lurañatak irnaqaski, ukax Virginia uksan sur uksankir mä sallqa castaña sallqa quqawa. Uka quqax niya 25 metros alturani ukat mä castaña huerto ukan aleatoriamente wakicht’at ukan jilaski, ukax 10 metros alturani ciervos ukan valle ukamp muyuntata. Yatiqañ utan bolsapax quqan yaqhip ramanakapan tukusiñaparuw chint’ata. Newhouse jupax qhanancht’iwa, manqhankir plástico bolsa ukax Darling 58 polen ukan katjatawa, ukax cientificonakax junio phaxsinw mayipxäna, ukampirus anqäx metal malla bolsa ukax ardillanakarux rebabas jiltañapatakix jayarst’ayarakïnwa. Taqi wakicht’awix Estados Unidos markan Departamento de Agricultura ukan wali uñjatawa; janïr desregulación luraskipanxa, polen jan ukax nueces quqanakat apsutäñapawa, ukax valle ukan jan ukax laboratorio de investigador ukan genes genéticamente yapxatatawa.
Newhouse chachajja, ramanakapan tijeras de poda retractables ukanakaw manipulatäna. Mä sogampi jaquntasaw cuchillax p’akjatäna ukat bolsax jaquqanïxänwa. Newhouse chachajj jankʼakiw jutïr bolsanak uchat sucursalar sarjjäna ukat wasitatwa ukham lurarakïna. Powell jupax uka jaquntat bolsanak apthapisinx mä jach’a plástico basura bolsa ukar uchatayna, kunjamatix materiales biopeligrosos ukanakamp apnaqañax ukhama.
Laboratorio ukar kutt’asax Newhouse ukat Hannah Pilkey jupanakax bolsa ch’usaruw tukuyapxäna ukat jank’akiw ch’uxña rebabas ukanakat marrón nueces apsupxäna. Jupanakax ch’aphinakax jan janchir mantañapatakiw uñjapxi, ukax castaña tuqit yatxatäwinx irnaqäwinx mä peligro ukhamawa. Nayrajja, genéticamente modificado taqe wali valorani nueces ukanakajj jupanakaruw gustäna. Jichha kutix qhipharux walja yänakanïpxänwa: 1.000 jila. “Taqinipuniw kusisit jisk’a thuqt’äwinak lurasktanxa”, sasaw Pirkey jupax saraki.
Uka tardenjja, Powell chachajj castañanak Neil Patterson chachan oficinapar vestíbulo ukan apaskäna. Pueblos Indígenas ukan urupax (Columbus uru)änwa, ukatx Patterson, Director auxiliar del Centro de Pueblos Indígenas y el Medio Ambiente de la ESF, jupax jichhakiw mä cuarto de campus ukanx kutt’anïna, ukanx indígenas manq’añanak uñacht’ayañ irptawayi. Pä wawanakapampi sobrinapampix oficinapan computadorampiw anatasipki. Taqinipuniw nueces ukanakat q’al ch’uqt’asipxäna ukat manq’apxäna. Powell chachajj arrepentisisaw akham säna: “Jupanakajj mä jukʼa chʼojjñakïsipkiwa” sasa.
Powell chachan regalopax walja amtanakaniwa. Jupax jathanak jaljaski, Patterson ukan red ukamp machaq chiqanakan castañas yapuchañ suyt’aski, ukanx mä qawqha maranakanx polen genéticamente modificado ukaw katuqasispa. Ukat diplomacia castaña tuqit wali yatiñampiw irnaqäna.
Kunawsatix Patterson jupax ESF ukan 2014 maran contratatäkan ukhax Powell jupax ingeniería genética ukamp lurat quqanak yant’askäna uk yatxatäna, uka quqanakax Territorio Residente de la Nación Onondaga uksat mä qawqha kilómetros ukch’a jayankakiwa. Qhipïrix Siracusa markat mä qawqha kilómetros ukch’a khurkatan quqa taypin jikxatasi. Patterson jupax amuyasïnwa, uka proyectox askïspa ukhax usunakar saykatañ genes ukanakax qhipharux uraqiruw mantapxani ukat ukan qhipharkir castañas ukanakamp chikaw ch’axwapxani, ukhamat quqax mayjt’ayatäni, ukax Onodaga ukan identidad ukatakix wali wakiskiriwa. Ukhamarakiw llakinak ist’awayi, ukax activistas ukanakaruw ch’amanchaski, yaqhipanakax comunidades indígenas ukanakat jutirinakawa, yaqha chiqanakan organismos genéticamente modificados ukanakar uñisiñataki. Amuyt’añataki, 2015 maranx tribu Yurok ukax Norte de California uksanx OMG ukan reservacionanakap jark’awayiwa, kunatix juyranakapan ukhamarak salmón challwa katurinakapas q’añuchatäspawa sasaw llakisipxäna.
Patterson jilatajj akham sitänwa: “Akanjja, ukham pasapjjatap amuyasta, mä jukʼsa parltʼasiñasawa” sasa. 2015 maran Agencia de Protección Ambiental ukan tantachäwipanx ESF ukanx Powell jupax Nueva York markan indígenas ukankirinakaruw mä suma yatxatat arst’äwip uñacht’ayäna. Uka arst’äwi tukuyatatxa, Patterson jupax amtasïna, walja irpirinakax akham sapxänwa: “¡Quqanak ayruntañasawa!” Jupanakan kusisitapajj Patterson jilatarojj wal muspharayäna. Jupajj akham sänwa: “Janiw suykayätti” sasa.
Ukampis qhepat parltʼasipkäna ukhajja, jukʼanikiw castaña sat qoqajj nayra saräwipan kunjamsa luräna uk cheqapuni amtapjjatap uñachtʼayäna. Pattersonan arktañ yatxatäwipax juparux sataynawa, kunawsatix jan walt’awinakax sociales ukat destrucción ecológica ukax pachpa pachan utjki ukhax Estados Unidos markan gobiernopax mä jach’a plan de desmovilización forzada ukat asimilación ukanak phuqhaski, ukat uka usux purinxiwa. Kunjamatix walja yänakax ukhamarakiw uka chiqanx cultura local de castaña ukax chhaqtawayxi. Patterson chachajja, ingeniería genética toqet kuntï amuyapki ukajj mayj mayjawa sasaw amuyarakïna. Onoda markan lacrosse thujru lurañ Alfie Jacques jupax castaña lawat thujrunak lurañ wal muni, ukat uka proyecto ukarux yanapt’arakiwa. Yaqhipanakax jan walt’awix sinti jach’awa sasaw amuyapxi, ukatwa quqanakarux uñisipxi.
Patterson jupax uka pä posición ukarux sum amuyt’i. Jichhakiw akham sitäna: “Ukajj mä celularampi wawajampi sasiwa” sasa. Coronavirus usump usuntatapat wawapax yatiqañ utat kutt’anxiw sasaw qhanancht’awayi. "Mä urux taqi kuns lurawayta; jupanakamp jikisiñatakix yatiqasipki. Qhipürux, kunjamakitix, ukanak chhaqtayañäni." Ukampis Powell jilatampi walja maranak parltʼasajja, pächasiñapwa jukʼamp chʼamañchäna. Janiw jaya pachakiti, 58 Darling quqanakan promedio wawanakapax janiw uñt’ayat genes ukanakax utjkaniti, ukax sañ muniw nayrïr sallqa castañas ukanakax quqa taypin jilxattaskakiniwa. Patterson jupax ukax mä jach’a jan walt’äw chhaqtayawayiwa sasaw arsuwayi.
Octubre phaxsin visitt’apkta ukhax kunats jan taqpach proyecto GM ukar yanapt’irjamäki ukax janiw yatkänti, Powell jupax quqamp jan ukax quqamp chikt’at jaqinakat llakispachati sasaw sitäna. Patterson chachajj pechopar chʼoqtʼasaw akham säna: “Janiw yatkti kunas jupatak utji” sasa. Jaqimpi castañampi sum apasiñax wasitat utjaspa ukhakiw aka quqa wasitat katuqañax wakisi sasaw saraki.
Uka amtañatakix Powell jupax churkitu uka nueces ukanakamp pudín de castaña ukat aceite lurañatakiw apnaqañ amti sasaw arsuwayi. Jupax uka manq’anak Onondaga markan territorioparuw apanini, ukat jaqinakarux nayra sawutanakap wasitat uñt’apxañapatakiw jawillt’ani. Jupajj akham sänwa: “Ukham suytʼaskta, nayra amigomar arunttʼañamp sasiwa, qhep qhepa kuti saytʼasipkayäta uka cheqat autot makatañamakiw wakisi” sasa.
Powell jupax 3,2 millones de dólares ukjam regalo Templeton World Charity Foundation ukan jallu qallta phaxsin katuqawayi, ukax Powell juparux nayrar sartañapatakiw yanapt’ani, kunatix jupax agencias reguladoras ukanakaruw saraski ukat yatxatäwip genética ukhat chiqpach chiqpach taqpach paisaje askichañkamaw jilxattayi. Gobiernox mä bendición churaspa ukhax Powell ukat Fundación Americana de Castaña ukan cientificonakax panqarañapatak jaytañ qalltapxani. Polen ukat extra genes ukanakax yaqha quqanakan suyt’ir contenedores ukanakaruw phust’ata jan ukax cepillo ukamp ch’allt’ata, ukat castañas genéticamente modificadas ukan destinopax independientemente del medio experimental controlado ukanx uñstaspawa. Uka gen ukax pampan ukhamarak laboratorio ukanx mantenida ukhamaw sasin amuyt’asax, ukax janiw yatiskiti, ukatx quqa taypinw jilxattaspa-akax mä punto ecológico ukawa, cientificonakax munapxi ukampis radicales ukanakax axsarapxi.
Mä castaña quqax samaratäxi uka qhipatxa, ¿mä alasmati? Jïsa, Newhouse chachajj ukham amtapunïnwa sasaw säna. Yatxatirinakax sapa semanaw kunapachas quqanakax utji uk jiskt’asipxi.
Powell, Newhouse ukat masinakapax jakapki uka uraqpachanx markapachan quqap suyt’atap amuyañax jasakiwa. Ukampirus yatxatäw granja ukanx anqax tuqir mä juk’a sarañax Siracusa markanx kunjams jach’a mayjt’awinakax pachamamaru ukhamarak sociedad ukanx utjawayi, castañas americanas ukanakax chhaqhatapat amtayistu. Chestnut Heights Drive ukax Siracusa markat alay tuqinkir mä jisk’a markan jikxatasi. Ukajj mä ordinario residencial callewa, jachʼa autonak mantañ thakinaka, suma césped ukanakaw utji, ukat awisajj nayrïr patiopanjja jiskʼa kʼachachtʼat qoqanakaw utji. . Empresa de madera ukax janiw castañas ukanakar jaktayañax wakiskiti. Economía agrícola autosuficiente ukaxa castañas ukanakampi utt’ayatawa, ukaxa q’ala chhaqtawayxiwa. Niya janiw khitis sinti qala rebabanakat llampʼu ukat muxsa nueces apsuskiti. Jilapart jaqinakax janiw yatipkchiti, janiw kunas quqan chhaqkiti.
Nayax sayt’asiwaytwa ukat Onondaga qutan jach’a janq’u laq’u quqan ch’iwipanx picnic manq’añanak lurawayta. Uka quqax ch’uxña ch’uxña ch’uxña ch’uxña ch’uxña ch’uxñanakampi phuqhantatänwa. Nayax laq’unakan lurat p’iyanakap uñjta, ukax ch’uxña quqanakan luratawa. Laphinakap chhaqhayañ qallti ukat mä qawqha maranak qhipat jiwxaspa ukat t’unjasispa. Maryland markankir utajat aka chiqar jutañatakejja, waranq waranqa jiwat laqʼa qoqanakat autot pasayäta, uka qoqanakajj thak thiyan qʼala horquilla ramanakapaw jiljjattäna.
Apalache markanx empresax Bitlahua markan juk’amp jach’a chiqan quqanakap ch’iyjawayi, alayax carbón apsuñataki. Carbón markan chuymapax nayra castaña markan chuymapampix mayachatawa. Fundación Americana de Castaña ukax organizaciones ukanakamp chikaw irnaqäna, jupanakax carbón jaytat minanakan quqanak ayruntapxäna, jichhax castaña quqanakax waranq waranq hectáreas uraqinakanw jilxattaski, uka jan walt’äwix jan walt’ayataw uñjasi. Aka quqanakax bacterias blight ukar saykatir híbridos ukanakan mä chiqapakiwa, ukampis machaq generación quqanakamp sinónimo ukhamäspawa, mä urux nayra quqa jach’a quqanakampiw atipt’asipxaspa.
Pasïr mayo phaxsinx nayrïr kutiw dióxido de carbono ukax atmósfera ukanx 414,8 partes por millón ukharuw puri. Yaqha quqanakjamaxa, castañas americanas ukanakan jan uma pesaje ukax niya chikat carbono ukhamawa. Mä uraqin yapuchañax juk’akiw carbono ukx thayat juk’amp jank’ak ch’amthapispa, mä castaña quqat sipansa. Uk amuytʼasajja, pasïr marajj Wall Street Journal sat revistan mä yatiyäwiw akham säna: “Yaqha castaña yapuchañäni” sasa.


Ukax akham sañ muni: Jan-16-2021